Bij de Ganzenmarkt wijs ik tijdens een stadswandeling graag op een plek die veel mensen voorbijlopen. Naast de werftrap ligt het wed: de schuin oplopende verbinding tussen de lage werf aan het water en de hoger gelegen straat. Hier konden paarden zware vrachten omhoogtrekken.

Direct bij dit wed stond eeuwenlang de Utrechtse stadskraan. Aan de overkant en vlak ernaast lagen de plekken waar goederen werden gewogen en belast. Kraan, wed en Waag hoorden bij elkaar en maakten dit deel van de Oudegracht tot het hart van de Utrechtse haven.

Van de werf naar de Ganzenmarkt

De Utrechtse werven liggen een flink stuk lager dan de straten langs de Oudegracht. Voor mensen is een trap voldoende, maar met een vol wijnvat of een kar met handelswaar kom je daar niet ver mee. Via het wed konden paarden en karren de werf bereiken en geloste goederen naar boven brengen.

Nu valt de helling veel minder op. Je ziet vooral een drukke plek met terrassen, winkels en de doorgang naar het stadhuis. Zodra je weet dat hier dagelijks schepen aanlegden en vrachten werden versleept, krijgt de Ganzenmarkt een heel ander karakter.

De kraan van de Utrechtse haven

De eerste bekende Utrechtse stadskraan dateert uit 1402. De kraan stond op het wed bij de Ganzenmarkt en werd in de loop van de eeuwen meerdere keren gerepareerd, aangepast en vervangen. Een hijskraan was tenslotte een werkende machine die voortdurend aan slijtage en weer werd blootgesteld.

Schepen brachten wijn, graan, bouwmaterialen en andere goederen via de Vaartse Rijn, de Lek en de Vecht naar de Oudegracht. De kraan takelde zware vrachten uit het ruim naar de werf of naar het straatniveau. Zonder zo’n machine was veel handel nauwelijks uitvoerbaar.

Kraankinderen in het tredrad

De stadskraan werkte op menskracht. In de kraan liepen mannen in grote houten tredraderen. Door hun gewicht en beweging kwam het hijstouw in beweging. Ze werden kraankinderen genoemd, maar het waren volwassen vaklieden. Sommigen bleven dit werk zo lang doen dat zij al grijs waren en nog altijd kraankind heetten.

Een kraanmeester hield toezicht. De mannen moesten goed op elkaar zijn ingespeeld, want een verkeerde beweging kon gevaarlijk zijn voor de lading, het schip en iedereen op de werf. Na het hijsen hielpen zij ook bij het verplaatsen van de goederen.

Wegen, wegen en belasting betalen

Veel goederen gingen na het lossen naar de Waag. Daar werd vastgesteld hoeveel ze wogen en hoeveel belasting moest worden betaald. Het stadsbestuur had er daarom belang bij dat de handel op een centrale plek verliep.

Zware wijnvaten werden met paarden langs het wed omhooggesleept. Ik kijk daar altijd anders naar sinds ik weet hoeveel gewicht hier dagelijks werd verplaatst. Het is maar een korte helling, maar met een groot vat achter je moet die behoorlijk lang hebben gevoeld.

De beelden die de kraan fataal werden

In 1839 ging het mis tijdens het ophijsen van de gietijzeren kariatiden voor de nieuwe Winkel van Sinkel. Het bovenste deel van de kraan brak af. De vrouwenbeelden kwamen uiteindelijk wel aan de gevel te staan, waar ze nog altijd te zien zijn, maar de oude stadskraan keerde niet terug.

De Utrechtse havenactiviteiten schoven bovendien steeds verder op naar ruimere plekken buiten dit deel van de Oudegracht. Daarmee verloor de Ganzenmarkt haar oude rol als centraal havengebied.

De stadskraan keert terug

Het plan om de kraan te herbouwen bestond lange tijd. Op de Museumwerf in Vreeswijk werkten vakmensen en jongeren aan een reconstructie met opnieuw grote tredraderen en een werkend hijsmechanisme.

Sinds 21 mei 2022 staat de stadskraan aan de voet van de Monicabrug bij de Weerdsingel. Niet op de oude plek, maar wel aan het water en met voldoende ruimte om het grote bouwwerk goed te bekijken. De kraan maakt zichtbaar hoeveel kennis en menskracht vroeger nodig waren om de stad te bevoorraden.

Kijken naar een verdwenen haven

Bij de Ganzenmarkt staat de oorspronkelijke kraan niet meer, maar het verhaal is nog steeds af te lezen. Het wed, de werf, de voormalige Waag en de kariatiden van de Winkel van Sinkel liggen dicht bij elkaar. Je moet alleen weten hoe ze met elkaar verbonden zijn.

Tijdens Utrecht in beweging en Grachten, werven en werfkelders kijken we naar de rol van water, handel en vervoer in de ontwikkeling van Utrecht. De Ganzenmarkt laat mooi zien dat de Oudegracht eeuwenlang niet alleen een fraaie gracht was, maar vooral een werkende haven.

KNOP: Bekijk Utrecht in beweging

Afbeeldingen en ALT-teksten

Pas de ALT-tekst aan op de foto die daadwerkelijk wordt geplaatst. Een puur decoratieve foto krijgt geen ALT-tekst.

Afbeelding

Beeldsuggestie

Voorbeeld-ALT-tekst

Hoofdfoto

Het wed bij de Ganzenmarkt met de werf en de Oudegracht.

Het wed bij de Ganzenmarkt tussen de werf en de straat in Utrecht

Historische kraan

Een historische afbeelding van de stadskraan op de oude locatie.

Historische stadskraan op het wed bij de Ganzenmarkt in Utrecht

Kariatiden

De gietijzeren vrouwenbeelden aan de Winkel van Sinkel.

Kariatiden aan de gevel van de Winkel van Sinkel in Utrecht

Nieuwe kraan

De herbouwde stadskraan bij de Monicabrug.

Herbouwde Utrechtse stadskraan aan de Weerdsingel bij de Monicabrug

Tredrad

De binnenzijde van de nieuwe kraan met een werkend tredrad.

Houten tredrad in de herbouwde stadskraan van Utrecht

Aanwijzingen voor de webbouwer

• Behoud de bestaande URL.

• Let erop dat het blog over het wed bij de Ganzenmarkt gaat, niet over de straat Het Wed.

• Gebruik één H1 en plaats de overige tussenkoppen als H2.

• Plaats één rustige knop naar Utrecht in beweging en een tekstlink naar Grachten, werven en werfkelders.

• Link de herbouwde stadskraan naar de officiële website van Stadskraan Utrecht.

• Neem geen vaste openingstijden op; die kunnen veranderen.

• Controleer voor historische afbeeldingen de beeldrechten en verplichte naamsvermelding.