Utrecht in de Tweede Wereldoorlog

Utrecht werd in de Tweede Wereldoorlog niet verwoest zoals sommige andere Nederlandse steden. Daardoor staan veel gebouwen en straten die een rol speelden tijdens de bezetting er nog steeds. Je kunt er gemakkelijk aan voorbijlopen zonder te weten wat zich er tachtig jaar geleden afspeelde.

Tijdens deze wandeling kijken we naar Utrecht tussen 1940 en 1945. We lopen langs plekken van collaboratie en verzet, vervolging en onderduik. Historische foto’s laten zien hoe vertrouwde straten er tijdens de oorlog uitzagen en brengen de verhalen dichterbij.

Nergens liggen de tegenstellingen zo dicht bij elkaar als rond de Maliebaan. De statige straat werd tijdens de bezetting een belangrijk centrum van de NSB en andere nationaalsocialistische organisaties. Tegelijkertijd woonden en werkten in dezelfde omgeving mensen die onderduikers hielpen, illegale kranten verspreidden of op andere manieren in verzet kwamen.

Dat maakt deze wandeling niet tot een eenvoudig verhaal over ‘goed’ en ‘fout’. We kijken juist naar de keuzes die mensen maakten en naar de omstandigheden waarin zij dat deden.

Ook kinderen kregen met vervolging te maken. Bij Kindjeshaven aan de Prins Hendriklaan werden jonge kinderen opgevangen. Trui van Lier en Jet Berdenis van Berlekom hielpen er ook Joodse kinderen voordat voor hen veiliger onderduikadressen werden gezocht.

De wandeling van anderhalf uur eindigt bij het Maliebaanstation, tegenwoordig het Spoorwegmuseum. Tijdens de oorlog werd het station door de Duitse bezetter gebruikt. Er vertrokken onder andere transporten met Utrechtse Joden naar Westerbork en Nederlandse mannen werden er afgevoerd voor gedwongen arbeid.

Juist het contrast met het huidige museum maakt deze plek indrukwekkend. Een gebouw dat nu vooral met treinen en dagjes uit wordt geassocieerd, draagt ook een veel donkerder geschiedenis.

Wie kiest voor de wandeling van twee uur, loopt verder richting de binnenstad. Daar komen andere Utrechtse verhalen aan bod.

Een van die verhalen is dat van Truus van Lier. Zij was pas 22 jaar toen zij in 1943 de pro-Duitse Utrechtse hoofdcommissaris Gerard Kerlen doodschoot. Niet lang daarna werd zij opgepakt en uiteindelijk in concentratiekamp Sachsenhausen geëxecuteerd.

Maar verzet bestond uit veel meer dan gewapende acties. Mensen boden onderdak, vervalsten papieren, verspreidden verboden kranten, hielpen Joodse stadsgenoten of weigerden zich bij nieuwe regels neer te leggen. Andere Utrechters werkten juist met de bezetter mee.

Tijdens de wandeling kijken we daarom niet alleen naar bekende namen, maar ook naar gewone mensen die voor soms onmogelijke keuzes kwamen te staan.

De oorlog veranderde het dagelijks leven stap voor stap. Vrijheden verdwenen, Joodse inwoners werden uitgesloten en vervolgd en de aanwezigheid van Duitse militairen werd onderdeel van het straatbeeld.

Met historische foto’s vergelijken we het Utrecht van toen met de stad die we nu zien. Een woonhuis, station of gewone straathoek krijgt daardoor ineens een andere betekenis.

Dat is ook wat deze wandeling bijzonder maakt: veel plekken zijn niet verdwenen. De geschiedenis ligt nog steeds tussen de huizen, parken en straten waar Utrechters iedere dag langs fietsen.

Deze wandeling wordt meestal gegeven door Paul Simons of Wendy de Keijzer. Zij leggen ieder hun eigen accenten, maar vertellen de geschiedenis op de plekken waar die zich heeft afgespeeld.

Wil je weten wat zich tijdens de Tweede Wereldoorlog afspeelde in straten die nu zo gewoon lijken? Vertel wanneer jullie willen wandelen, met hoeveel mensen je komt en hoeveel tijd je hebt. Dan kijken we welke versie van de wandeling het beste past.